SCHENGEN
SAMVINNA LANDAMÆRA Á MILLI.

Norræna vegabréfasambandið – grunnurinn að Schengensamningnum.
Bæði tungumálið og sagan hafa í gegnum tíðina tengt Norðurlöndin sterkum böndum. Þessi bönd finnast enn og endurspeglast m.a. í því nána samstarfi sem tekist hefur á milli ríkjanna í pólitísku og efnahagslegu tilliti, sem og hvað varðar vináttutengsl og samskipti hverskonar. Sem einskonar framlenging á slíkum samskiptum þá var "Norræna vegabréfasambandið" stofnað þann 12. júlí árið 1957, en því var upphaflega komið á af Dönum, Norðmönnum, Svíum og Finnum en Ísland gerðist svo aðili átta árum síðar, eða þann 24. september árið 1965.

Markmiðið með Norræna vegabréfasambandinu var það að gera öll Norðurlöndin að einu vegabréfasvæði með einum ytri landamærum. Vegabréfaskoðun á innri landamærum lagðist því af með tilkomu sambandsins en hvert land fyrir sig sá og sér eftir sem áður, um gæslu á sínum ytri landamærum. Þetta þýðir það í stuttu máli að einstaklingur sem einu sinni hefur farið inn fyrir ytri landamæri eins þessara ríkja getur ferðast hindrunarlaust um þau öll án þess að þurfa að sýna vegabréf við innri landamæri þeirra. Ríkisborgarar í löndum Íslands, Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands geta og ferðast að vild á milli landanna án þess að sýna vegabréf sín, en verða þó, eftir sem áður, að framvísa tollskyldum varningi.

Með svipuðum hætti og Norræna vegabréfasambandið þróaðist þá hefur samstarf Evrópuríkja þróast frá því að vera kol- og stálsamband sex ríkja yfir í efnahagslega samsteypu flestra Evrópuríkja. Þróun Evrópusambandsins hefur einatt verið í átt til aukins samstarfs þeirra ríkja er að því standa og þá meðal annars hvað varðar niðurlagningu landamæraeftirlits við innri landamæri þeirra, en sú þróun gekk þó lengstum hægar fyrir sig en eðlilegt gat talist að mati stjórnvalda í sumum þessara ríkja. Árið 1985 fóru því fimm af Evrópusambandsríkjunum í sjálfstætt samstarf um landamæraeftirlit og ákváðu, líkt og Norðurlandaþjóðirnar höfðu gert tuttugu árum áður, að hætta vegabréfaeftirliti á sínum innri landamærum en halda því áfram á þeim ytri. Þessar þjóðir, sem voru Belgía, Þýskaland, Frakkland, Luxemborg og Holland, gerðu með sér milliríkjasamning um þetta samstarf sem undirritaður var í þorpinu Schengen í Lúxemborg þann 14. júní árið 1995. Þótti samingurinn varðandi Norræna vegabréfasambandið svo vel heppnaður að hann var hafður til hliðsjónar við gerð þessa samnings, samningsins um Schengen samstarfið.

Þessir tveir samningar eru þó ekki með öllu sambærilegir þar sem Schengen samningurinn er mun víðtækari en samningurinn um Norræna vegabréfasambandið. Auk þess sem vegabréfaskoðun var aflögð á innri landamærum Schengen ríkjanna, sameiginleg gæsla á ytri landamærunum sett upp og sameiginlegri áritunarskyldu framfylgt, þá gerir samningurinn og ráð fyrir auknu sameiginlegu eftirliti lögreglu innan svæðisins. Í baráttunni gegn aukinni alþjóðavæðingu skipulagðrar glæpastarfsemi hafa yfirvöld lögreglu og dómsmála, með gildistöku Schengen samningsins, fengið möguleika á stóraukinni samvinnu landa á milli. Til að styrkja þetta samstarf hefur lögregla til að mynda fengið heimild til, undir ströngum skilyrðum þó, að elta meinta sakamenn yfir landamæri ríkjanna og í framhaldinu handtaka þann eða þá er veitt var eftirför. Slíkt kæmi þó varla til hér á landi, eðli málsins samkvæmt.

Þau lönd sem upphaflega stofnuðu til  Schengen samstarfsins eru eftirtalin:
Þýskaland, Belgía, Frakkland, Luxemborg, Holland, Ítalía, Spánn, Portúgal, Grikkland og Austurríki. Síðar bættust við Norðurlöndin;  Finnland, Svíþjóð, Danmörk, Noregur og Ísland, en þau lönd gengu formlega inn í samstarfið 25. mars árið 2001. Fimmtán ríki eru því aðilar að Schengen samstarfinu í dag.

Bretar og Írar, sem eru í Evrópusambandinu, hafa ákveðið að taka ekki þátt í Schengen samstarfinu en hafa þó fengið að nýta sér þann hluta Schengen er lýtur að lögreglusamstarfi. Báðar hafa þær, sem eyþjóðir, talið hag sínum betur borgið með því að halda landamæraeftirliti sínu óbreyttu og hefur því verið tekið af skilningi af hálfu Evrópusambandsins.

Eftir því sem Norðurlöndin gengu eitt af öðru í ESB og stefndu þar með inn í Schengen samstarfið, þá leit út fyrir að Norræna vegabréfasambandið liði undir lok. Það hefði þýtt það að Ísland og Noregur, sem hvorki voru í Evrópusambandinu né í Schengen, hefðu þurft að taka upp vegabréfaskoðun að nýju gagnvart þegnum hinna Norrænu ríkjanna, sem og hefðu þau ríki þurft að taka upp vegabréfaskoðun gagnvart Íslandi og Noregi. Þetta var framtíðarsýn sem hvorki hugnaðist Íslandi né Noregi.

Lausnin á þessu vandamáli fólst í því að Ísland og Noregur skrifuðu, þann 19. desember 1996, undir samkomulag við önnur Schengen lönd um þáttöku þeirra í Schengen samstarfinu. Þann 1. maí 1999 var Schengen samningurinn svo tekinn undir forræði Evrópusambandsins, en þau lönd sem nú eru aðilar að Schengen eru öll innan Evrópusambandsins, utan Stóra Bretland og Írland. Það að forræðið færðist yfir til Evrópusambandsins þýðir það að ákvarðanir varðandi Schengen eru nú að stórum hluta teknar innan Sambandsins. Af Íslands hálfu hefur þessi staðreynd þó ekki nein teljandi áhrif þar sem Íslendingar hafa ennþá þann möguleika að segja sig úr samstarfinu, ef þeir telja sig ekki geta fylgt eða farið eftir þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið verið innan ESB og varða Schengen samstarfið, en það geta þeir gert hvenær sem er.

Með inngöngunni í Schengen tryggðu Ísland og Noregur því það að Norræna vegabréfasambandið mun standa eftir sem áður, auk þess sem bæði löndin njóta góðs af lögreglusamstarfinu á milli landanna.

Einn mjög mikilvægur þáttur er varðar samstarf lögreglu á milli Schengen ríkjanna er uppsetning sameiginlegs miðlægs gagnabanka - SIS – þar sem, eftir ströngum reglum, eru settar inn upplýsingar um stolna muni eins og t.d. bifreiðar, skotvopn, skilríki o.fl.. Þá eru og settar þar inn upplýsingar um eftirlýsta einstaklinga til að mynda, týnda einstaklinga, einstaklinga sem neita á um inngöngu inn á Schengen svæðið, einstaklinga sem stefna á fyrir dóm sem vitnum eða þá sem leita þarf uppi til að kynna fyrir þeim dómsniðurstöður. Í þennan gagnabanka hefur lögregla aðgang til að sækja gögn. Þá hefur útlendingaeftirlitið einnig aðgang að bankanum til að leita upplýsinga í þeim málum sem þar eru til meðferðar. Slíkur gagnabanki leiðir til mjög aukins upplýsingaflæðis og auðveldar allt samstarf á milli yfirvalda Schengen ríkjanna. Skilvirkni eykst og málarekstur verður allur einfaldari.

Gagnabanki þessi virkar, í stórum dráttum og nokkuð einfölduðum, með þeim hætti að lögregluyfirvöld leggja upplýsingar inn í svokallaðan Í-SIS gagnabanka sem aftur tengist öðrum banka sambærilegum er nefnist N-SIS. Þaðan eru upplýsingarnar svo sendar í sameiginlegan miðlægan gagnabanka allra landanna og dreifast síðan frá honum og til þeirra banka aftur er þær áður komu frá, þar sem svo hægt er að fletta þeim upp.

Til að tryggja að allar þær upplýsingar sem settar eru inn í gagnabanka Schengen séu réttar og í samræmi við reglur, hefur hvert aðildarlandanna sett upp svokallaða SIRENE skrifstofu, (Supplementary Information Request on National Entry), hvers starfsmenn fara yfir og leggja mat á allar þær upplýsingar er leggjast eiga inn í bankann. Skrifstofa þessi er einnig einskonar miðpunktur lögregluembætta í viðkomandi landi, sem og gagnvart öðrum Schengen löndum, þegar dreifa skal upplýsingum í gegnum gagnabankann. Ef til að mynda franska lögreglan lýsir eftir peningafalsara í SIS kerfinu og sá finnst á Íslandi, þá munu SIRENE skrifstofur þessara tveggja landa sjá um dreifingu allra þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar eru á milli landanna og varða til að mynda handtökuna og væntanlegt framsal hins handtekna til Frakklands.

SIRENE skrifstofan á Íslandi er í húsnæði Ríkislögreglustjórans að Skúlagötu 21, Reykjavík og er undir hans stjórn.

Hlutverk lögreglu hvað varðar Schengen samstarfið er mjög mikilvægt, en í ljósi þess að vegabréfaeftirlit innan Schengen landa leggst af með tilkomu samningsins þá eykst þörfin til muna á virku eftirliti með útlendingum innan svæðisins. Kemur landskerfi SIS þar að góðum notum en lögreglumenn allsstaðar á landinu munu hafa aðgang að því og geta flett upp nöfnum útlendinga sem þeir hafa afskipti af, hvort heldur er vegna venjubundins eftirlits eða af einhverju öðru sérstöku tilefni og kannað hvort þar séu að finna upplýsingar um viðkomandi einstakling. Er eftirlit sem þetta hjá lögreglu einn af lykilþáttum þess að Schengen samstarfið virki sem skyldi og því mjög mikilvægt að því sé sinnt af kostgæfni.